Finanspara AI ile 600+ BIST hissesini teknik, çarpan ve mali tablo açısından tara.

AI'ı dene
14 yaşında
Altcoin

Ethereum Ekonomisi: Gas, Yakım ve Staking Nasıl Çalışır?

İşlem ücretinden yakıma, Merge'den staking getirisine Ethereum'un ekonomik modelini formüllerle açıklıyoruz.

Finanspara Editör5 dk okuma

Beyaz kaide üzerinde yüzen mor cam kristal, ona akan küpler ve dağılan parçacıklar
Kısaca
  • Ethereum'da her işlem "gas" denen hesaplama birimiyle ölçülür; ücret = kullanılan gas × (taban ücret + öncelik ücreti).
  • Ağustos 2021'deki London güncellemesiyle (EIP-1559) taban ücret yakılmaya başlandı; bu, ağ kullanımı arttıkça ETH arzını azaltan bir mekanizmadır.
  • Eylül 2022'deki Merge ile iş ispatından hisse ispatına geçildi; yeni ETH ihracı büyük ölçüde azaldı ve getiri staking'e taşındı.
  • Net arz değişimi = yeni ihraç − yakılan miktar; Mart 2024'teki Dencun güncellemesinden sonra yakım azaldı ve arz yeniden artış eğilimine girdi.

Ethereum'u yalnızca "Bitcoin'den sonraki en büyük kripto para" olarak görmek, onun ekonomik modelini gözden kaçırmak demektir. Ethereum bir hesaplama platformudur ve ETH, bu platformda işlem yapmanın, onu güvenceye almanın ve üzerinde değer saklamanın aracıdır. Bu yazıda gas ücretlerini, yakım mekanizmasını ve staking getirisini formüllerle açıklıyor, arzın neden bazen azalıp bazen arttığını sayısal örneklerle gösteriyoruz.

Gas: Hesaplamanın ölçü birimi

Ethereum ağında yapılan her işlem, basit bir transferden karmaşık bir akıllı sözleşme çağrısına kadar, belirli miktarda hesaplama gerektirir. Bu hesaplama "gas" birimiyle ölçülür. Basit bir ETH transferi 21.000 gas kullanır; bir merkeziyetsiz borsada token takası ya da bir NFT işlemi bunun birkaç katı gas gerektirebilir. Gas fiyatı ise genellikle gwei cinsinden ifade edilir; 1 gwei, ETH'nin milyarda biridir.

İşlem ücreti = Kullanılan gas × (Taban ücret + Öncelik ücreti)

Varsayımsal örnek — Basit bir transfer (21.000 gas), taban ücret 20 gwei, öncelik ücreti 2 gwei. Ücret = 21.000 × 22 = 462.000 gwei = 0,000462 ETH. ETH fiyatı 3.000 $ ise ücret yaklaşık 1,39 $ eder. Bunun 21.000 × 20 = 420.000 gwei'lik kısmı yakılır, 42.000 gwei'lik kısmı doğrulayıcıya gider.

EIP-1559: Taban ücret ve yakım

Ağustos 2021'de devreye giren London güncellemesiyle Ethereum'un ücret piyasası değişti. Önceden kullanıcılar açık artırma usulü ücret teklif ediyordu. Yeni sistemde her blok için protokol tarafından otomatik belirlenen bir taban ücret vardır ve bu ücret madenciye ya da doğrulayıcıya değil, doğrudan yakılarak dolaşımdan çıkarılır. Kullanıcı, işleminin daha hızlı işlenmesi için ayrıca bir öncelik ücreti (bahşiş) ekleyebilir.

Taban ücret, blokların doluluğuna göre ayarlanır. Her blok için bir hedef doluluk vardır; blok hedeften doluysa bir sonraki bloğun taban ücreti en fazla yüzde 12,5 artar, boşsa en fazla yüzde 12,5 azalır.

Yeni taban ücret ≈ Eski taban ücret × (1 + 0,125 × (Kullanılan gas − Hedef gas) ÷ Hedef gas)

Blok doluluğu (hedefe göre)Sonraki taban ücret değişimi20 gwei'den başlarsa
%200 (tam dolu)+%12,522,5 gwei
%150+%6,2521,25 gwei
%100 (hedefte)%020 gwei
%50−%6,2518,75 gwei
%0 (boş)−%12,517,5 gwei

Bu mekanizma, yoğun talep dönemlerinde ücretlerin hızla yükselmesine ve yakılan ETH miktarının artmasına yol açar. Talep düştüğünde ise taban ücret birkaç dakika içinde gerileyebilir.

Yeşil ışıklı beyaz küpler üzerinde mor cam token yığınları
Doğrulayıcılar ETH kilitleyerek ağı güvenceye alır ve ödül kazanır.

Merge: İş ispatından hisse ispatına

15 Eylül 2022'de tamamlanan Merge ile Ethereum, enerji yoğun madencilik (iş ispatı) yerine hisse ispatı mekanizmasına geçti. Artık blokları üretip onaylayan doğrulayıcılar, ağa ETH kilitleyerek (stake ederek) katılır. Bir doğrulayıcı başlatmak için 32 ETH gerekir. Dürüst davranan doğrulayıcılar ödül kazanır; kurallara aykırı davrananların kilitli ETH'lerinin bir kısmı kesilir (slashing).

Merge'ün ekonomik sonucu çarpıcıydı: madencilere ödenen yüksek blok ödülleri sona erdiği için yeni ETH ihracı yaklaşık yüzde 90 azaldı. Nisan 2023'teki Shapella güncellemesiyle de stake edilen ETH'lerin geri çekilmesi mümkün hâle geldi; bu, staking'i daha esnek ve öngörülebilir kıldı.

Net arz denklemi

Net arz değişimi = Yeni ihraç (doğrulayıcı ödülleri) − Yakılan taban ücretler

Varsayımsal örnek — Yıllık ihraç 950 bin ETH olsun. Üç farklı ağ kullanımı senaryosu:
SenaryoYıllık yakımNet arz değişimi120 milyon arz üzerinde
Düşük kullanım150 bin ETH+800 bin ETH≈ +%0,67
Orta kullanım950 bin ETH0%0
Yoğun kullanım1,5 milyon ETH−550 bin ETH≈ −%0,46

Merge'den sonraki dönemde, ağ kullanımının yüksek olduğu aylarda yakım ihracı aştı ve ETH arzı azaldı; bu dönem "ultra sound money" (deflasyonist para) anlatısını doğurdu. Ancak ilişki ağ talebine bağlıdır: kullanım azaldığında ya da işlemler daha ucuz katmanlara kaydığında arz yeniden artar.

Dencun ve katman-2 ekonomisi

Mart 2024'te devreye giren Dencun güncellemesi (EIP-4844), katman-2 ağlarının verilerini ana zincire çok daha ucuza yazabilmesi için "blob" adı verilen yeni bir veri alanı getirdi. Sonuç, katman-2 ağlarındaki işlem ücretlerinin belirgin şekilde düşmesi oldu. Kullanıcı açısından olumlu olan bu gelişme, ana zincirde yakılan ücretleri azalttı ve ETH arzı bu tarihten sonra yeniden net artış eğilimine girdi. Bu, Ethereum'un ekonomik modelindeki temel gerilimi gösterir: ölçeklenmek için işlemleri ucuzlatmak, kısa vadede yakım gelirini azaltır.

Staking getirisi nereden gelir?

Staking getirisi, sabit bir faiz değil; ağın ödül yapısından türeyen değişken bir orandır. Üç kaynaktan oluşur:

  1. Protokol ödülleri: Yeni ihraç edilen ETH. Toplam stake edilen miktar arttıkça kişi başına düşen ödül oranı azalır.
  2. Öncelik ücretleri: Kullanıcıların işlemlerine eklediği bahşişler.
  3. MEV: İşlem sıralamasından elde edilen ek gelir (maksimal çıkarılabilir değer).

Staking getirisi ≈ (Yıllık ihraç + Öncelik ücretleri + MEV) ÷ Toplam stake edilen ETH

Varsayımsal örnek — Yıllık ihraç 950 bin ETH, bahşiş ve MEV toplamı 250 bin ETH, stake edilen toplam 34 milyon ETH olsun. Getiri ≈ 1,2 milyon ÷ 34 milyon ≈ %3,5. Stake edilen miktar 40 milyon ETH'ye çıkarsa ve ödüller benzer kalırsa getiri ≈ %3,0'a iner. Ayrıca ETH bazındaki bu getiri, arz büyüdüğünde kısmen seyrelmeyle dengelenir.

Riskler

  • Fiyat riski: Staking getirisi ETH cinsindendir; dolar veya TL bazındaki sonuç ETH fiyatına bağlıdır.
  • Akıllı sözleşme ve aracı riski: Likit staking protokolleri ve borsalar aracılığıyla yapılan staking, ek teknik ve karşı taraf riski taşır.
  • Kesinti (slashing) ve teknik hatalar: Doğrulayıcının hatalı çalışması ödül kaybına ya da kesintiye yol açabilir.
  • Düzenleyici belirsizlik: Staking hizmetlerinin hukuki niteliği ülkeden ülkeye farklı değerlendirilmektedir.

Kripto varlıklarda güvenlik konusuna kripto güvenliği ve altcoin riskleri yazımızda değinmiştik. Arz takvimlerinin fiyat üzerindeki etkisini ise tokenomics yazımızda ele alıyoruz.

Sonuç

Ethereum'un ekonomisi bir denge üzerine kurulu: ağ ne kadar çok kullanılırsa o kadar çok ETH yakılır; ağ ne kadar güvenli olmak isterse o kadar çok ETH stake edilir. Ölçeklenme hamleleri kullanıcıya ucuzluk getirirken yakımı azaltır. ETH'yi değerlendirirken yalnızca fiyat grafiğine değil; ağ kullanımına, yakım-ihraç dengesine ve stake oranına da bakmak gerekir. Güncel fiyat için Ethereum fiyatı sayfasını izleyebilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir. Örneklerdeki ücret, ihraç ve getiri değerleri varsayımsaldır.

Güncel kripto para fiyatları→

Altcoin rehberi

İlgili makaleler

Tüm makaleler →